Verslag bijeenkomst 13 december 2016

Op 13 december 2016 werd in de Hope Church in Utrecht de bijeenkomst 'Ontwerpen aan Ruimte & Water: carrousel van initiatieven' gehouden. De bijeenkomst was een initiatief van het Delta Ontwerpplatform van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu.

‘Nu komt het erop aan de stap van denken naar doen te zetten.’ Dat was de slotsom van de manifestatie Ontwerpen aan Ruimte & Water in 2015. Die stap is met verve gezet: een jaar later gaat het debat verder in een carrousel van inspirerende initiatieven die het Delta Ontwerpplatform heeft ondersteund.

Zo transparant als de Glazen Zaal van vorig jaar is de Hope Church in Utrecht niet, maar het hoge plafond nodigt even goed uit tot vrij denken. En dat gebeurt volop. Wat leren deze twaalf initiatieven ons? Kunnen we nog beter, sneller of efficiënter tot goede ontwerpen komen? Het levert twaalf ferme stellingen op.

Voor of tegen? Uit de stemrondes over de stellingen lijken de meningen onoverbrugbaar verdeeld. Dat is aanleiding voor discussie… en dan blijkt er veel gemeenschappelijks in de nuance te schuilen: de tijdsgeest vraagt van ons om op alle fronten uit te zoomen. Van dijk naar gebied. Van blauwdruk naar adaptief. Van beschermen naar beleven. Kortom: maak de sprong van standaard dijkvakoplossing naar aansprekend maatwerkicoon.

13.00u: Welkom 'De klei, de horizon, de toekomst' (Michiel van Dongen, Delta Ontwerpplatform)

Het Delta Ontwerpplatform heeft het afgelopen jaar 25 initiatieven ondersteund met ontwerpexpertise. Ook in 2017 kunnen ontwerpinitiatieven daar weer gebruik van maken. Zet ze op de kaart, is de uitnodiging van Van Dongen. Het platform heeft het afgelopen jaar ook geïnvesteerd in een brede kijk op ontwerpen in Nederland: door projecten te bezoeken (de klei), door met onderzoekers en architecten in gesprek te gaan over de fase die voor ons ligt (de horizon) en door de toekomst als één langgerekte ontwerpopgave te beschouwen (de toekomst).

13.45u: Carrousel

  1. Agenda IJsselmeergebied 2050 (Pieter den Besten en Joke Schalk, IenM)
  2. Over de dijk: Multifunctionele dijk Den Helder (Willem Stam, gemeente Den Helder)
  3. Tekenen en Rekenen (Gerda Roeleveld, Deltares)
  4. Omgevingskwaliteit in het HWBP (Regina Havinga en Mandy Lingeman, HWBP)
  5. Multifunctionele dijk bolwerk Buitenwacht Kampen (Kees Brugman, gem Kampen, Ingeborg Thoral, Atelier Overijssel)
  6. Bijzondere dijktrajecten van de Bedijkte Maas (Rolf Gerritsen, provincie Noord-Brabant, Bastiaan Kok, Infram)
  7. Regionaal voorstel Maas 2016 (Hans van Engen, provincie Noord-Brabant)
  8. Nature based solutions (Aniel Balla, Witteveen + Bos en Mayke Hoogbergen, IenM)
  9. MIRT onderzoek Alblasserwaard-Vijfheerenlanden  (Anne Loes Nillesen, Defacto,Bernadette Verstege, IenM)
  10. Verkenning ruimtelijke kwaliteit Rijntakken (Henrice Wittenhorst, provincie Gelderland, Marjon Jansen, RWS)
  11. Een dijk van een geschiedenis (Frank Stroeken, Terra Incognita)
  12. Living Lab Ruimtelijke Adaptatie Overijssel  (Brenda Koopman, WS Vechtstromen, Gemma van Eijsden,RWS en Marcia van der Vlugt, IenM)

15.15u: Waar doen we het ook al weer voor? (Lilianne van Sprundel, Staf Deltacommissaris)

Terug naar de kern van het Deltaprogramma. Van Sprundel verfrist het geheugen en brengt in de herinnering waar het om draait. De kwetsbare delta, waar 9 miljoen mensen wonen en twee derde van het BNP wordt verdiend. Hoe voorkomen we daar een overstromingsramp, hoe zorgen we voor voldoende zoetwater en hoe maken we de inrichting waterrobuust en waterbestendig? In het bestuursakkoord Deltaprogramma benadrukken bestuurders de noodzakelijke integraliteit van het programma: het bij elkaar brengen van water en ruimtelijk beleid is essentieel voor het behalen van de doelen.

Samenwerken en integraal ontwerpen zijn daar beslist voor nodig, stelt Van Sprundel. De titel van Deltaprogramma 2017 onderstreept dat: Opgaven verbinden, samen op koers. Kijk nog eens in dat rapport naar de interactieve kaart ‘Water en ruimte verbinden’, adviseert Van Sprundel, of klik op de link naar succesfactoren voor het verbinden van ruimte en water. Aandacht voor integraliteit en participatie is als verbeterpunt uit de evaluatie van de Deltawet gekomen. In Deltaprogramma 2018 komen deze onderwerpen dan ook zeker terug. De interactieve kaart krijgt een update: geef vooral je aanvullingen door!

15.30u: Op naar Atelier X (Yvonne van der Laan, afd. hoofd Omgevingsstelsel, Ontwerp en Klimaatadaptatie, DG Ruimte en Water, ministerie van Infrastructuur en Milieu)

Er liggen nu twee oproepen om ruimtelijke opgaven sterker te verbinden bij de uitvoering van het Deltaprogramma: het advies ‘Borging van kwaliteit in het Deltaprogramma’ van het College Rijksadviseurs uit 2014 ‘en de overigens zeer positieve evaluatie van de Deltawet uit 2016. We doen het op dit gebied nog niet helemaal goed, stelt Van der Laan, al zijn er goede stappen gezet. Kijk bijvoorbeeld naar de manier waarop de Nationale Adaptatiestrategie de kansen en bedreigingen van klimaattrends geanalyseerd heeft en de heldere verbeelding in de Monitor Ruimtelijke Adaptatie.

In zijn algemeenheid verdient ruimtelijk ontwerp in beleidsprocessen een impuls. En die komt er uitgerekend vandaag: de ministeries van OC&W en I&M ondertekenen vandaag de Actieagenda Ruimtelijk Ontwerp 2017-2020. Kijk maar op www.samenwerkenaanontwerpkracht.nl. De ministeries laten het niet bij goede voornemens. Van der Laan kondigt Atelier X aan: een ontwerpatelier voor alle nationale beleidstrajecten met ruimtelijke impact. Een van de aandachtsgebieden is het Deltaprogramma. Het Delta Ontwerpplatform - achteraf te zien als de vooruitgeschoven post van Atelier X - wordt daar vanaf 2017 onderdeel van. Atelier X ontwerpt voor strategische agenda’s en complexe gebiedsontwikkeling, stimuleert kennisontwikkeling en verbindt de betrokken partijen.

15.45u: 12 stellingen

De Hope Church biedt genoeg inspirerende ruimtes om in groepen uiteen te gaan. Vertegenwoordigers van de twaalf spraakmakende initiatieven stallen hun ervaringen uit voor een groep en vragen advies over een hardnekkig vraagstuk. De groep denkt mee, adviseert en vat de bevindingen samen in een stelling. Met die oogst trekt de vertegenwoordiger naar een volgende groep. De groepen maken zich er niet met een jantje-van-leiden vanaf. Geconcentreerd, diepgravend en creatief buigen ze zich over grote vellen papier. Een ontwerpatelier in praktijk. Twaalf doordachte stellingen zijn het resultaat:

  1. Agenda IJsselmeergebied 2050 (Pieter den Besten en Joke Schalk, IenM): Door de extremen op te zoeken ontstaat een optimaal plan.
    Zoek niet te snel naar compromissen tussen afgezwakte belangen. Vernieuwende oplossingen tekenen zich vaak pas af als je de extremen bekijkt.
  2. Over de dijk: Multifunctionele dijk Den Helder (Willem Stam, gemeente Den Helder): De batterij van Den Helder verbindt de stad met het Marsdiep.
    Den Helder wil de stad weer verbinden met de Noordzee, het Marsdiep en de Waddenzee. Daarvoor is een “beweging over de dijk nodig”. Ooit lagen daar de kustbatterijen die ons land moesten verdedigen tegen vijandelijke indringers. Nu liggen er kansen voor iconen van duurzame energie: zon, wind en waterkracht. Zo ontstaat een nieuwe Batterij die mensen trekt en de stad van energie voorziet.
  3. Tekenen en Rekenen (Gerda Roeleveld, Deltares): ‘Een integrerende ICT-brug zal de samenwerking tussen ruimtelijke ontwerpers en waterspecialisten en daarmee betaalbare ruimtelijke kwaliteit een enorme impuls geven.’
    Waterspecialisten kunnen heel nauwkeurig rekenen. Digitale tekenmethoden waren tot nu toe vaak te omslachtig om de berekeningen te verwerken in ontwerpen. Over vijf jaar is dat anders: dan is de techniek zo goed dat ruimtelijk ontwerp en specialistische waterkennis gelijk op gaan.
  4. Omgevingskwaliteit in het Hoogwaterbeschermingsprogramma (Regina Havinga, HWBP): ‘Duurzaamheid = hot. Laat het een vliegwiel zijn voor ruimtelijke kwaliteit.’
    Ruimtelijke kwaliteit kan een impuls krijgen door meer werelden te verbinden: ruimtelijke kwaliteit, omgevingsparticipatie en duurzaamheid. Vooral duurzaamheid geniet grote belangstelling. Lift mee op die aandacht om ook tot  goede ruimtelijke kwaliteit te komen.
  5. Multifunctionele dijk bolwerk Buitenwacht Kampen (Kees Brugman, gemeente Kampen): ‘Vakmanschap + burgerschap = meesterschap’
    In Kampen heeft de gemeente een spannende pilot uitgevoerd: vakmensen (ontwerpers) en burgers gingen samen in gesprek over plannen voor het Bolwerk Buitenwacht, zonder randvoorwaarden van het gemeentebestuur vooraf. Het resultaat is een rijke oogst en mooi ruimtelijk plan.
  6. Bijzondere dijktrajecten van de Bedijkte Maas (Rolf Gerritsen, provincie Noord-Brabant): ‘Wij zijn niet in staat het historisch DNA te gebruiken bij hedendaagse en toekomstige problemen.’
    Ieder gebied heeft zijn verhaal: dit is het historisch DNA. Bij ontwerp houden we daar nog te weinig rekening mee, bijvoorbeeld omdat er te weinig tijd is of het onderzoek te smal is opgezet. Daardoor missen we kansen om te komen tot een ontwerp dat voortborduurt op het verleden en past bij het heden en de toekomst.
  7. Regionaal voorstel Maas 2016 (Hans van Engen, provincie Noord-Brabant): ‘Samenhangend opdrachtgever- en eigenaarschap is voorwaarde voor integraal ontwerp.’
    Een mooi, integraal ontwerp met goede kwaliteit vraagt erom de opgave te verbreden. De oplossing is echter niets waard als deze niet gedragen wordt door samenhangend opdrachtgeverschap.
  8. Nature bases solutions (Aniel Balla, Witteveen + Bos): ‘Participatief ontwerp leent zich goed voor lokale klimaatbestendige oplossingen.’
    We moeten ervoor zorgen dat de verandering van onderop komt. Ga samen met bewoners ontwerpen. Dat draagt bij aan de acceptatie van klimaatmaatregelen en biedt ook kansen om bewoners te betrekken bij beheer en onderhoud.
  9. MIRT-onderzoek Alblasserwaard-Vijfherenlanden (Anne Loes Nilessen, Defacto): ‘Leg je kaarten vroeg op tafel (anders mis je de HWBP-boot)!’
    Als een dijkverbetering eenmaal in het HWBP staat, gaat alles heel snel. Begin daarom heel vroeg met het verkennen van meekoppelkansen en zorg dat daar bestuurlijk draagvlak en middelen voor zijn als het HWBP-traject gaat lopen.
  10. Verkenning ruimtelijke kwaliteit Rijntakken (Marjon Jansen, RWS): ‘Ruimtelijke kwaliteit kun je niet goed afwegen in een MKBA.’
    De voorkeursstrategie voor de Rijntakken is een optimale mix van dijkversterkingen en rivierverruiming. Maar wat is een optimale mix? Onderbouw je dat met een mkba of met een goed verhaal?
  11. Een dijk van een geschiedenis (Frank Stroeken, Terra Incognita): ‘Ontwikkel de dijk als de boulevard van de toekomst.’
    Speel in het ontwerp voor een dijk in op de 3 g’s: gebruiken, groeien en geschiedenis. Geeft prioriteit aan recreatief gebruik en beperk het snelverkeer op de dijk. Kies voor organische groei, wees terughoudend met technische middelen als damwanden. Benut de historische kenmerken op en om de dijk.
  12. Living Lab Ruimtelijke Adaptatie Overijssel (Brenda Koopman, waterschap Vechtstroom): ‘Draait het om: kijk eerst wat er al aan oplossingen ligt en zoek de lacunes op met ruimtelijk ontwerp.’
    Als er geen groot gevoel van urgentie is, zoals bij de wateroverlastopgave in hoog-Nederland, ontbreekt soms het animo om blanco te beginnen met een ontwerpaanpak. Alternatief: bekijk wat er al gebeurt in de regio, maak een kaart met knelpunten en ga dan in een ontwerpsetting in gesprek over de manier waarop ruimtelijke adaptatie te versterken is.

16.00u: Stemmen met de voeten

Na deze hersengymnastiek is het hoog tijd om te bewegen. Verschillende stellingen worden aan een stemming onderworpen; de aanwezigen plaatsen zich bij de voors of de tegens, of ertussenin. Hermen Borst (directeur Staf Deltacommissaris) en Yvonne van der Laan wakkeren de discussie aan met een stemadvies. De toelichting van de stemmers maakt duidelijk dat het niet zozeer om twee strijdige waarheden gaat, maar om gedachten in verschillende lagen.

Zo hebben de voorstanders van de stelling ‘Wij zijn niet in staat het historisch DNA te gebruiken bij hedendaagse en toekomstige problemen’ de ambitie om historische lijnen te vertalen in hun ontwerp voor de toekomst en hebben de tegenstanders de ervaring dat de opgaven daarmee niet altijd te tackelen zijn. En is goed opdrachtgeverschap een vereiste voor ontwerpers? Hermen Borst is het daar niet mee eens: als ontwerper heb je ook de rol om vraagstukken te agenderen, wees dus een beetje ondeugend! Maar ook voor een agenderende rol heb je bij een ministerie een opdrachtgever nodig, is de realiteit van Yvonne van der Laan.

Moet je inderdaad snel je kaarten op tafel leggen, omdat de HWBP-boot anders voorbijvaart? Nee, zeggen de tegenstanders, want HWBP komt ieder jaar terug en is bovendien niet de enige ontwikkeling in een gebied. En het is ook interessant om eerst te kijken naar de kaarten die het gebied op tafel legt. Aan de andere kant: vroegtijdig beelden delen is wel gewenst.

Ook de vraag of duurzaamheid het vliegwiel voor ruimtelijke kwaliteit moet zijn, is vanuit verschillende invalshoeken te bekijken. Ga geen academische discussie voeren over wat ruimtelijke kwaliteit is, adviseert Borst. Maak het klein en dichtbij, richt je op een goed, fijn en leefbaar gebied, voegt Van der Laan toe. De stemmers geven een verdeeld beeld. Pas je eigen keuze toe, is het pragmatische advies van Van Dongen: gebruik duurzaamheid als vliegwiel of zoek een ander vliegwiel.

16.45u: Afsluiting

Van Dongen blikt tevreden terug op de resultaten van deze dag: de manifestatie heeft veel goede tips opgeleverd. Benut ze en vertel het verder. Blijf met elkaar in gesprek en geef jezelf en anderen de ruimte om in verschillenden lagen te denken.

Op 12 december 2017 organiseert het Delta Ontwerpplatform de laatste manifestatie in de serie over ontwerpen aan ruimte en water. Welk waterschap - liefst ver van Den Haag - heeft een geschikte locatie die uitnodigt tot ruim denken: zonder verlaagd systeemplafond, mét sfeer?

Het Delta Ontwerpplatform (Atelier X Klimaat en Water) zet zijn tanden ook komend jaar weer graag in spraakmakende ontwerpvraagstukken.

Colofon

  • Organisatie: Michiel van Dongen, Desiree Bokma en Marcel Wetter (Delta Ontwerpplatform) en Wendy van Schie (WVS Congres)
  • Beeldverslag: Eva Hilhorst (Drawing the Times)
  • Tekstverslag: Renske Postma (tekstbureau Met Andere Woorden)