Verslag bijeenkomst 8 december 2015

Op 8 december 2015 werd in de Glazen Zaal in Den Haag de bijeenkomst 'Ontwerpen aan Ruimte & Water: de oogst van 2015' gehouden. De bijeenkomst was een initiatief van het Delta Ontwerpplatform van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu.

Het Deltaprogramma is één grote ontwerpopgave: water en ruimte verbinden. Slim, integraal en aantrekkelijk. Dat was de conclusie van de manifestatie Ontwerp Delta.NL een jaar eerder. Hoe is het in 2015 met het ontwerp in de delta vergaan? Wat is de oogst van een jaar ontwerpervaring? Die vraag roept een waaier aan antwoorden én vervolgvragen op, tijdens de bijeenkomst Ontwerpen aan Ruimte & Water. Evenwicht en tegenwicht. Ferme stellingen en gerede twijfels. De roze bril van kansen en parels en de harde realiteit van blokkades en frustraties. Het comfortabele succes van Ruimte voor de Rivier en de wetenschap dat het vervolg een andere aanpak vereist. Verwarrend! Of is dit het onvermijdelijke, chaotische, creatieve en spannende zoeken bij de start van iets groots en meeslepends? Te midden van alle verwachtingen en vragen tekent zich één frisrode draad af: we staan voor een bijzondere ontwerpfase. Een fase die het landschap van de volgende generatie bepaalt. Nu komt het erop aan de stap van denken naar doen te zetten. En alleen door die samen te zetten, krijgen we het toekomstige landschap goed voor elkaar.

14.00u: Delta Ontwerpplatform (Michiel van Dongen, projectleider DOP)

Het Delta Ontwerpplatform (DOP) ondersteunt initiatieven op het raakvlak van ruimte en water met ontwerpinzet. Die inzet varieert van meehelpen met ontwerpen tot adviseren over de rol van ontwerp en ontwerpers. Ook verbindt het DOP ontwerpers onderling, zodat zij kennis en ervaringen kunnen delen. Verbinden staat ook centraal op deze bijeenkomst: tussen ontwerpers en waterbouwers. Projectleider Van Dongen nodigt iedereen van harte uit die verbinding aan te gaan. De Glazen Zaal, die de verbinding legt tussen bouwstijlen uit verschillende tijden, is hiervoor een mooi symbool.

Eric Luiten

14.10u: Een panorama dat helemaal klopt (Eric Luiten, Rijksadviseur Landschap en water)

In zijn essay Mijn dijk beschrijft Luiten hoe zijn fascinatie voor landschap en ontwerp onbewust groeide tijdens talloze fietstochtjes van het ouderlijk huis in Nijmegen naar een vriendinnetje in Bemmel. Als hij jaren later landschapsarchitectuur studeert, realiseert Luiten zich op een dag wat goed ontwerpen is: een eenvoudige interventie doen, daarbij veel kansen benutten en zo een sublieme beleving mogelijk maken. De dijk die hem als puber zo’n sublieme beleving bood, was ‘neutraal, nuchter en monumentaal in zijn alledaagsheid’. Nu is die dijk verlegd. Er ligt een nieuwe kade, in een nieuw landschap. Welke schooljongen heeft straks de ontroerende ervaring dat zijn panorama helemaal klopt, vraagt Luiten zich hardop af. En daarmee geeft hij indirect een opdracht aan de uitvoerders van het Deltaprogramma.

Richard Jorissen

14.20u: Inspiratietafels om opgaven te verbinden (Richard Jorissen, directeur Hoogwaterbeschermingsprogramma)

Omgevingskwaliteit kan in het Hoogwaterbeschermingsprogramma op drie manieren tot bloei komen: 1) de bottom line: veiligheidsmaatregelen goed inpassen, 2) een stap verder: meekoppelen met andere functies en 3) op het grootste schaalniveau: gebiedsontwikkeling. Instrumenten om water en ruimte te verbinden, zijn er volgens Jorissen genoeg: leidraden, overeenkomsten, integrale opdrachten, noem maar op. Waar het op aankomt, is op tijd beginnen. ‘We moeten ontwerpend onderzoek een plaats geven in onze verkenningen.’ Voor complexe opgave stuurt hij zelfs aan op vervroegde verkenningen, voor de officiële MIRT-verkenning. Jorissen kondigt een nieuw experiment aan om ontwerpend onderzoek in een vroeg stadium te stimuleren: het Hoogwaterbeschermingsprogramma biedt de keringbeheerders voor 20 projecten tweedaagse inspiratietafels aan.

14.45u: De markt

Bij alle marktkramen ontstaan energieke gesprekken. In de tien projectbladen die in dit verslag zijn opgenomen is per initiatief een toelichting te vinden. De belangrijkste inzichten en vraagpunten uit de gesprekken zijn samengevat in het overzicht van de oogst markt "Ontwerpen aan Ruimte & Water".

Ontwerpinitiatieven 2016

Ondertussen vult een grote kaart van Nederland zich met tientallen post-its: ontwerpinitiatieven die de kennis en ervaring van het Delta Ontwerpplatform graag willen benutten.

Lianne van Sprundel

Drie hulpmiddelen (Lilianne van Sprundel, adviseur Staf Deltacommissaris)

Sommigen denken dat het Deltaprogramma klaar is, nu de deltabeslissingen en strategieën op papier staan. Maar in de uitvoering begint het pas echt. Alle overheden realiseren zich dat het verbinden van water en ruimte essentieel is voor de uitvoering. Dat hebben zij in het Bestuursakkoord Deltaprogramma onderstreept. Samen rond de tafel zitten en gebruikmaken van ontwerpend onderzoek zijn daarbij essentieel, stelt Van Sprundel. Staf Deltacommissaris komt met drie praktische hulpmiddelen om het proces te ondersteunen: een digitale kaart met ‘best practices’, succesfactoren voor het verbinden van water en ruimte en een heldere monitoringsmethode voor ‘meten, weten, handelen’.

Oogst markt ‘Ontwerpen aan Ruimte & Water’

De gesprekken bij de marktkramen leverden kort samengevat de volgende inzichten en vraagpunten op:

1. De adaptieve dijk (Jutta Hinterleitner/ontwerpteams)

  • Samen onderzoek doen in beleidsarme context levert innovatieve ontwerpen.
  • Participatie van bewoners levert gebiedskennis en draagvlak.
  • Voorkom dat de plannen in een la terechtkomen.

2. Meerlaagsveiligheid Eiland van Dordrecht (Thomas Jansen/Ejsmund Hinborch)

  • Binnen het MIRT-Onderzoek is een strategie ‘Zelfredzaam Eiland’ opgesteld.
  • Waardering voor de ambitieuze meerlaagsveiligheidsstrategie.
  • Waardering voor de gevolgde koers en intensieve burgerparticipatie.

3. Gebiedsagenda IJsselmeergebied 2050 (Rob Bouman/Milou Joosten)

  • Aansprekende beelden hebben betrokkenen verleid mee te doen met de Gebiedsagenda.
  • Eerst gezamenlijke ambities formuleren, daarna opgaven over de verdelen.
  • Gemeenten vormen de schakel tussen het Rijk en bedrijven en burgers.
Oogst 1 tm 3

4. Deltaprogramma Maas: voor een mooie en veilige Maas (Koos Beurskens/Martijn Schraven)

  • De waterveiligheidsstrategie voor de Maas richt zich op rivierverruiming en dijkversterking
  • De uitvoeringsstrategie koppelt maatregelen aan lokale ruimtelijk-economische ambities
  • Goed voorbeeld doet goed volgen: benoem voorbeelden uit eigen regio (Ooijen-Wansum).

5. Hoogwatergeul Varik Heesselt (Erik Hoogstraten/Maarten Lankester/Teun Groenen/Kees van der Velden)

  • Werk door de schalen heen: van hoogwatergeul tot gebiedsontwikkeling
  • Gebiedsontwikkeling hoeft niet groots en meeslepend te zijn.
  • Naar het gebied kijken helpt ook voor publieksparticipatie.

6. Deltaprogramma in kaart (Marlies Veenstra)

  • Hoe koppel je leerervaringen rond innovaties en samenwerking aan de kaart.
  • Deltaprogramma: levende informatie en/of afgerond document en kaarten.
  • Interactieve) kaart(en) Deltaprogramma: voor wie maak je ze?

7. Erfgoed en water (Ellen Vreenegoor/Maaike Bos/Michel Lascaris)

  • Cultuurhistorie + water = logisch verhaal en erfgoed biedt kansen.
  • Bij waterberging in versteend stedelijke gebied cultuurhistorische systemen benutten.
  • Uitvoeringsplannen vergen ontwerpend onderzoek door historici en landschaparchitecten.
Oogst 4 tm 6

7. Erfgoed en water (Ellen Vreenegoor/Maaike Bos/Michel Lascaris)

  • Cultuurhistorie + water = logisch verhaal en erfgoed biedt kansen.
  • Bij waterberging in versteend stedelijke gebied cultuurhistorische systemen benutten.
  • Uitvoeringsplannen vergen ontwerpend onderzoek door historici en landschaparchitecten.

8. Waterkansenkaart en Dijkenkansenkaart (Egon Ariëns/Yoran van Bohemen)

  • Waterkansenkaart verbindt ruimte & water en water & ruimte.
  • Waterkansenkaart: wanneer kom de kaart beschikbaar?
  • Mogen gemeenten, bureaus de waterkansenkaart gebruiken?
Oogst 7 en 8

9. Een goed ontwerp is een waterbestendig ontwerp (Garmt Arbouw/Annemarieke Grinwis/Erin Schoute)

  • Stel de mensen centraal in de discussie over klimaatadapatie, in plaats van de techniek.
  • Klimaateffect Atlas: Droogte en hitte meest intrigerende kaarten, want het minst bekend!
  • Ontwerpopgave voor klimaatbestendig maken van vitale infrastructuur en kwetsbare objecten.

10. Meekoppelkansenkaart HWBP IJsselvecht-Delta (Marcel van den Berg/Margreet Krol)

  • Gebruik de meekoppelkansenkaart als instrument om mensen met elkaar in gesprek te brengen en kom zo tot onverwachte verbindingen.
  • Gebruik kansenkaarten als gespreksmiddel bij de zoektocht naar meekoppelkansen.
  • Door mensen met weerstand meteen bij het proces te betrekken neem je al een deel van de weerstand weg.
Oogst 9 en 10

16.30u: Plenair gesprek: van denken naar doen

Roze bril of realisme

We praten veel over verbinden, waarom lukt het dan niet altijd? De zaal lijkt zich te verdelen in optimisten en realisten. De optimisten: ga gewoon aan de slag, wees creatief met geld en leg potjes bij elkaar, zet pragmatische juristen in. De realisten: trek geen roze wolk op van louter kansen en inspiratie, laat zien dat het soms mislukt en leer daarvan, realiseer je dat er soms gewoon geen potjes zijn. Of moet het ministerie zorgen voor boter bij de vis?

Wie betaalt de schade/int de opbrengsten

Spreken in kansen heeft soms ook een ander onbedoeld effect: vrijwel niemand voelt urgentie. Dan kan het helpen duidelijk te maken waar de schade ontstaat als we niets doen en wie daarvoor de rekening krijgt. Bijvoorbeeld bij wateroverlast in de stad. Ook de andere kant kan de interesse wekken: wijzen op de mogelijke financiële opbrengsten. Denk aan grondstoffenwinning. Vooral overheden vinden het lastig te denken in verdienmodellen. Zij laten vaak ‘vermogen’ liggen.

Verbreed de discussie

Een integraal ontwerp wordt makkelijker als je de koek groter maakt. Dan valt er meer te verdelen. Kijk niet alleen naar het gebruikelijke trio van water, natuur en recreatie. Verbreed de discussie en zoek ook andere disciplines op. Dan komen er heel nieuwe oplossingen in beeld. Stel daarvoor de mens/het gebied centraal, in plaats van de veiligheidsmaatregel. En weer een andere manier van verbreden: organiseer je eigen weerstand, laat vanaf het begin ook de mensen die tegen zijn meepraten aan tafel.

En nog even dit

Lilianne van Sprundel: "Benut de goede voorbeelden, maar leer ook van projecten die niet succesvol zijn. We maken daarvoor een digitale kaart met achterliggende informatie per project.

Regina Havinga: "We hebben dit soort bijeenkomsten nodig om de goede focus te houden: waar hebben we het over? Maar let op: landschapsarchitecten alleen zijn niet integraal genoeg. Breng ook financiële en juridische kennis in het ontwerpproces."

Eric Luiten: "De Afsluitdijk biedt een nieuwe referentie voor het verdelen van verantwoordelijk- heden bij grote waterprojecten: Rijks- waterstaat werkt aan de dijk, andere partijen haken aan waar ze kansen zien, samen geven ze de aanbesteding vorm."

Michiel van Dongen: "Vandaag is weer gebleken hoe belangrijk netwerken en ideeën uitwisselen bij ontwerpopgaven is: zó komen aantrekkelijke oplossingen tot stand. In 2016 organiseren we een vervolg, om verbindingen te smeden, kennis te delen en het gesprek aan te gaan. Het Delta Ontwerp- platform gaat daarvoor de initiatieven die ontwerpondersteuning hebben gevraagd, zoveel mogelijk verder helpen. Vooral door partijen te verbinden, met advies op maat en in een enkel geval met inzet van ontwerpcapaciteit."

Waar komt het nu op aan?

Hoe zetten we de stap van denken naar doen in deze bijzondere ontwerpfase? Hoe zorgen we ervoor dat het Deltaprogramma in een aantrekkelijk landschap voor de toekomstige generatie resulteert? Waar komt het nu vooral op aan: vallen de puzzelstukjes vanzelf in elkaar als we het maar samen doen, moeten we meer kennis en creativiteit mobiliseren óf is goed resultaat uiteindelijk vooral een kwestie van geld?

Colofon

  • Organisatie: Michiel van Dongen (projectleider), Desiree Bokma, Loes Thijssen
  • Beeldverslag: Eva Hilhorst (Drawing the Times)
  • Tekstverslag: Renske Postma (tekstbureau Met Andere Woorden)